Πέμπτη, 14 Οκτωβρίου 2010

Σχήματα λόγου στον Κρητικό του Σολωμού


Έκοίταα, κι ήτανε μακριά ακόμη τα’ ακρογιάλι
Παρήχηση του «α»

«Αστροπελέκι μου καλό, για ξαναφέξε πάλι!»
Προσωποποίηση του αστροπελεκιού.
Αποστροφή στο Αστροπελέκι (ο ομιλητής διακόπτει τη ροή του λόγου του και στρέφεται προς συγκεκριμένο πρόσωπο, σε προσωποποιημένο αντικείμενο ή σε αφηρημένη ιδέα).
Επανάληψη: ξαναφέξε πάλι


Τα πέλαγα στην αστραπή κι ό ουρανός αντήχαν
Υπερβατό μεταξύ του ρήματος και του υποκειμένου (Ανάμεσα σε δύο όρους μιας πρότασης, οι οποίοι έχουν μεταξύ τους στενή λογική και συντακτική σχέση και θα έπρεπε να βρίσκονται ο ένας δίπλα στον άλλο, παρεμβάλλεται μια λέξη ή φράση και τους αποχωρίζει).

Τα πέλαγα στην αστραπή κι ό ουρανός αντήχαν,
Οι ακρογιαλιές και τα βουνά μ’ όσες φωνές κι αν είχαν.
Η ομοιοκαταληξία αντήχαν - είχαν, μιμείται τον αντίλαλο των ήχων

Πιστέψετε π’ ό,τι θα πω είν’ ακριβή αλήθεια
Μεταφορά: ακριβή αλήθεια

Μα τές πολλές λαβωματιές πού μόφαγαν τα στήθια
Ευστάθιος ΦανιάδηςΜεταφορά: που μόφαγαν τα στήθια

Μα την ψυχή πού μ' έκαψε τον κόσμο απαρατώντας
Μεταφορά: την ψυχή που μ’ έκαψε

(Λάλησε, Σάλπιγγα! κι' εγώ το σάβανο τινάζω,
Και σχίζω δρόμο και τς αχνούς αναστημένους κράζω
Προσωποποίηση της Σάλπιγγας
Αποστροφή προς τη σάλπιγγα
Παρήχηση του «λ»: λάλησε σάλπιγγα
Πολυσύνδετο: κι - και - και
Μεταφορά: σχίζω δρόμο

«Μην είδετε την ομορφιά που την Κοιλάδα αγιάζει;
- Ψηλά την είδαμε πρωί· της τρέμαν τα λουλούδια
Σχήμα κατεξοχήν: την ομορφιά (την αρραβωνιαστικιά του) [Η σημασία μιας λέξης στενεύει και ενώ αυτή φανέρωνε αρχικά σύνολο ομοειδών όντων, καταλήγει να φανερώνει ένα μόνο από αυτά, ξεχωρίζοντάς το εξαιρετικά.]
Μεταφορά: της τρέμαν τα λουλούδια
Υποφορά - ανθυποφορά: Μην είδετε - την είδαμε

Ο Ουρανός ολόκληρος αγρίκαε σαστισμένος
Προσωποποίηση του ουρανού

Κι ή θάλασσα, πού σκίρτησε σαν το χοχλό πού βράζει
Μεταφορά: η θάλασσα που σκίρτησε
Παρομοίωση: σαν το χοχλό

Ησύχασε και έγινε όλο ησυχία και πάστρα
Επανάληψη: ησύχασε - ησυχία
Μεταφορά: ησύχασε

Σαν περιβόλι ευώδησε κι εδέχτηκε όλα τα’ άστρα
Παρομοίωση: σαν περιβόλι
Μεταφορές: ευώδησε - εδέχτηκε

Ούτε όσο κάνει στον ανθό η μέλισσα περνώντας
Παρομοίωση: όσο κάνει στον ανθό η μέλισσα

Όμως κοντά στην κορασιά, πού μ’ έσφιξε κι εχάρη
Πρωθύστερο: εχάρη κι μ’ έσφιξε (Από δύο σχετικές ενέργειες ή έννοιες τοποθετείται στη σειρά του λόγου πρώτη εκείνη που είναι χρονικά και λογικά δεύτερη.)

Κι ομπρός μου ιδού πού βρέθηκε μία φεγγαροντυμένη
Μεταφορά: φεγγαροντυμένη

Ετρεμε το δροσάτο φως στη θεϊκιά θωριά της,
Στα μάτια της τα ολόμαυρα και στα χρυσά μαλλιά της
Συναισθησία: δροσάτο φως (συμφύρονται δύο διαφορετικές αισθήσεις)
Οξύμωρο: δροσάτο φως (αν ληφθεί υπόψη ότι το φως αποτελεί πηγή θερμότητας)
Μεταφορές: θεϊκιά θωριά - χρυσά μαλλιά
Αντίθεση: μάτια ολόμαυρα - χρυσά μαλλιά
Ευστάθιος Φανιάδης
Εκοίταξε τα’ αστέρια, κι εκείνα αναγάλλιασαν,
Και την αχτινοβόλησαν και δεν την εσκεπάσαν·
Κι από το πέλαο, που πατεί χωρίς να το σουφρώνει
Προσωποποίηση: τα αστέρια
Μεταφορές: εσκεπάσαν - σουφρώνει
Πολυσύνδετο: κι - και - και

Κυπαρισσένιο ανάερα τα’ ανάστημα σηκώνει
Μεταφορές: κυπαρισσένιο - σηκώνει

Κι ανεί τς αγκάλες μ’ έρωτα και με ταπεινοσύνη,
Κι έδειξε πάσαν ομορφιά και πάσαν καλοσύνη
Τότε από φως μεσημερνό ή νύχτα πλημμυρίζει,
Κι η χτίσις έγινε ναός πού ολούθε λαμπυρίζει
Πολυσύνδετο: κι - και - κι - και - κι
Αντίθεση: φως μεσημερνό - νύχτα
Μεταφορά: η νύχτα πλημμυρίζει
Υπερβολή: από φως μεσημερνό η νύχτα πλημμυρίζει
Παρομοίωση: έγινε ναός που ολούθε λαμπυρίζει

Καταπώς στέκει στο Βοριά η πετροκαλαμήθρα
Παρομοίωση: Καταπώς...

Όχι στην κόρη, αλλά σ’ εμέ την κεφαλή της κλίνει
Σχήμα άρσης και θέσης: όχι στην κόρη, αλλά σ’ εμέ (Πρώτα λέγεται τι δεν είναι κάτι (ή τι δε συμβαίνει) και αμέσως μετά τι είναι (ή τι συμβαίνει) - πρώτα αίρεται κάτι και στη συνέχεια τίθεται.)

Την κοίταζα ό βαριόμοιρος, μ’ έκοίταζε κι εκείνη
Επανάληψη: κοίταζα - εκοίταζε

Καν σε ναό ζωγραφιστή με θαυμασμό περίσσο,
Κάνε την είχε ερωτικά ποιήσει ο λογισμός μου,
Καν τα’ όνειρο, όταν μ’ έθρεφε το γάλα της μητρός μου
Επανάληψη: καν - κάνε - καν

Ήτανε μνήμη παλαιή, γλυκιά κι αστοχισμένη
Μεταφορά: γλυκιά
Σαν το νερό που το θωρεί το μάτι ν’ αναβρύζη
Παρομοίωση: σαν το νερό
Συνεκδοχή: που το θωρεί το μάτι (το μάτι ενν. ο άνθρωπος) [Οι λέξεις δε χρησιμοποιούνται με την αρχική τους σημασία, αλλά με διαφορετική, που έχει βέβαια κάποια σχέση με την αρχική. Έτσι δηλώνεται: το ένα αντί για τα πολλά ομοειδή, το μέρος ενός συνόλου αντί για το σύνολο, η ύλη αντί για εκείνο που είναι κατασκευασμένο από αυτή, το όργανο αντί για την ενέργεια που παράγεται ή γίνεται με αυτό.]

Βρύση έγινε το μάτι μου κι ομπρός του δεν εθώρα
Μεταφορά: βρύση έγινε το μάτι

Που ετρέμαν και δε μ’ άφηναν να βγάλω τη μιλιά μου
Μεταφορά: που ετρέμαν (τα μάτια)
Προσωποποίηση: δε μ’ άφηναν (τα μάτια)

Κι ένιωθα πως μου διάβαζε καλύτερα το νου μου
Πάρεξ αν ήθελε της πω με θλίψη του χειλιού μου
Μεταφορά: διάβαζε
Συνεκδοχή: θλίψη του χειλιού μου

Κοίτα με μες στα σωθικά, που φύτρωσαν οι πόνοι
Μεταφορά: φύτρωσαν

Όμως εξεχειλίσανε τα βάθη της καρδιάς μου
Μεταφορές: εξεχειλίσανε - τα βάθη της καρδιάς
Ευστάθιος Φανιάδης
Βόηθα, Θεά, το τρυφερό κλωνάρι μόνο να ’χω
Περίφραση: τρυφερό κλωνάρι (ενν. η αρραβωνιαστικιά)

Εχαμογέλασε γλυκά στον πόνο της ψυχής μου,
Κι εδάκρυσαν τα μάτια της, κι έμοιαζαν της καλής μου.
Εχάθη, αλιά μου! αλλ’ άκουσα του δακρύου της ραντίδα
Αντίθεση: γλυκά στον πόνο
Μεταφορά: εχαμογέλασε γλυκά
Παρομοίωση: κι εμοιάζαν της καλής μου
Επιφώνημα: αλιά μου
Επανάληψη: εδάκρυσαν - δακρύου

Εγώ από κείνη τη στιγμή δεν έχω πλια το χέρι,
Π’ αγνάντευεν Αγαρηνό κι εγύρευε μαχαίρι·
Χαρά δεν του ‘ναι ο πόλεμος· τ’ απλώνω του διαβάτη
Προσωποποίηση: το χέρι: π’ αγνάντευεν - κι εγύρευε μαχαίρι
Συνεκδοχή: το χέρι (αντί για το άτομο συνολικά): αγνάντευεν - κι εγύρευε
Άρση και θέση: δεν έχω πλια το χέρι - τ’ απλώνω του διαβάτη

Ψωμοζητώντας, κι έρχεται με δακρυσμένο μάτι
Συνεκδοχή: έρχεται με δακρυσμένο μάτι

Κι όταν χορτάτα δυστυχιά τα μάτια μου ζαλεύουν
Αργά, κι ονείρατα σκληρά την ξαναζωντανεύουν,
Και μέσα στ’ άγριο πέλαγο τ' αστροπελέκι σκάει,
Κι η θάλασσα να καταπιή την κόρη αναζητάει
Προσωποποιήσεις: τα μάτια: χορτάτα δυστυχιά - η θάλασσα να καταπιή την κόρη αναζητάει
Μεταφορές: χορτάτα δυστυχιά - ονείρατα σκληρά - την ξαναζωντανεύουν - άγριο πέλαγο
Πολυσύνδετο: κι - κι - και - κι

Ξυπνώ φρενίτης, κάθομαι, κι ο νους μου κινδυνεύει,
Και βάνω την παλάμη μου, κι αμέσως γαληνεύει
Πολυσύνδετο: κι - και - κι

Τα κύματα έσχιζα μ’ αυτό, τ’ άγρια και μυρωδάτα
Ευστάθιος ΦανιάδηςΜεταφορές: έσχιζα - άγρια - μυρωδάτα

Με δύναμη πού δεν είχα μήτε στα πρώτα νιάτα,
Μήτε όταν εκροτούσαμε, πετώντας τα θηκάρια,
Μάχη στενή με τους πολλούς ολίγα παλληκάρια,
Μήτε όταν τον μπομπο - Ίσούφ και τς άλλους δύο βαρούσα.
Σύρριζα στη Λαβύρινθο π’ αλαίμαργα πατούσα.
Επανάληψη: μήτε - μήτε - μήτε
Αντίθεση: πολλούς - ολίγα
Μεταφορές: μάχη στενή - αλαίμαργα πατούσα

Αλλά το πλέξιμ’ άργουνε και μου τ’ αποκοιμούσε
Ηχός, γλυκύτατος ηχός, οπού με προβοδούσε
Μεταφορές: αποκοιμούσε - γλυκύτατος - προβοδούσε
Προσωποποίηση: ο ήχος: προβοδούσε
Αναδίπλωση: ήχος - γλυκύτατος ήχος (η αναδίπλωση είναι ένα σχήμα λόγου (ή ένας εκφραστικός τρόπος), σύμφωνα με το οποίο μια λέξη (ή και μια φράση) τίθεται στο λόγο μια φορά και αμέσως μετά επαναλαμβάνεται.)

Δεν είναι κορασιάς φωνή στα δάση που φουντώνουν,
Και βγαίνει τ’ άστρο του βραδιού και τα νερά θολώνουν,
Και τον κρυφό της έρωτα της φύσης τραγουδάει,
Του δέντρου και του λουλουδιού πού ανοίγει και λυγάει
Παρομοίωση: δεν είναι κορασιάς φωνή
Περίφραση: τ’ άστρο του βραδιού (το φεγγάρι)
ολυσύνδετο: και - και - και - και – και
Χιαστό: Του δέντρου και του λουλουδιού
πού ανοίγει και λυγάει
[το δέντρο: λυγάει, και το λουλούδι: ανοίγει]

Δεν είν’ αηδόνι κρητικό, που σέρνει τη λαλιά του
Παρομοίωση: δεν είν’ αηδόνι
Μεταφορά: σέρνει τη λαλιά

Κι αντιβουίζει ολονυχτίς από πολλή γλυκάδα
Η θάλασσα πολύ μακριά, πολύ μακριά η πεδιάδα
Μεταφορά: αντιβουίζει η θάλασσα
Υπερβολή: αντιβουίζει η θάλασσα πολύ μακριά και η πεδιάδα
Χιαστό: Η θάλασσα πολύ μακριά,
πολύ μακριά η πεδιάδα
[πολύ μακριά - πολύ μακριά και θάλασσα - πεδιάδα]

Ώστε που πρόβαλε η αυγή και έλιωσαν τ’ αστέρια,
Κι ακούει κι αυτή και πέφτουν της τα ρόδα από τα χέρια
Προσωποποίηση: η αυγή ακούει
Μεταφορά: έλιωσαν τ’ αστέρια

Δεν είν’ φιαμπόλι το γλυκό, οπού τα’ αγρίκαα μόνος
αρομοίωση: δεν ειν’ φιαμπόλι
Μεταφορά: φιαμπόλι το γλυκό

Ευστάθιος ΦανιάδηςΚι έβλεπα τ’ άστρο τ’ ουρανού μεσουρανίς να λάμπει
Και του γελούσαν τα βουνά, τα πέλαγα κι οι κάμποι·
Κι ετάραζε τα σπλάχνα μου ελευθερίας ελπίδα
Κι' έφώναζα: «ώ θεϊκιά κι όλη αίματα Πατρίδα!»
Κι άπλωνα κλαίοντας κατ’ αυτή τα χέρια με καμάρι
Πολυσύνδετο: κι - και - κι - κι - κι
Περίφραση: τ’ άστρο τ’ ουρανού (ο ήλιος)
Προσωποποιήσεις: γελούσαν τα βουνά, τα πέλαγα, οι κάμποι - θεϊκιά κι όλη αίματα Πατρίδα
Συνεκδοχή: ετάραζε τα σπλάχνα μου [το μέρος αντί για το όλο]
Μεταφορά: θεϊκή πατρίδα

Καλή ’ν’ η μαύρη πέτρα της και το ξερό χορτάρι
Μεταφορά: μαύρη πέτρα

Δεν είναι λόγια• ήχος λεπτός ... ...
Δεν ήθελε τον ξαναπεί ο αντίλαλος κοντά του
Μεταφορά: ήχος λεπτός
Προσωποποίηση: δεν ήθελε τον ξαναπεί ο αντίλαλος (προσωποποιείται ο αντίλαλος)
Υπερβατό: μεταξύ ρήματος (ήθελε) και υποκειμένου (ο αντίλαλος)

Σαν του Μαϊού τες ευωδιές γιόμιζαν τον αέρα,
Γλυκύτατοι, ανεκδιήγητοι ... ...
Μόλις είν’ έτσι δυνατός ο Έρωτας και ο Χάρος
Παρομοιώσεις: σαν του Μαϊού - μόλις είν’ έτσι δυνατός ο Έρωτας και ο Χάρος
Υπερβολή: μόλις είν’ έτσι δυνατός ο Έρωτας και ο Χάρος

Μ’ άδραχνεν όλη την ψυχή, και να ‘μπει δεν ημπόρει
Ο ουρανός, κι η θάλασσα, κι η ακρογιαλιά, κι η κόρη
Με άδραχνε, και μ’ έκανε συχνά ν’ αναζητήσω
Πολυσύνδετο: και - κι - κι – και
Προσωποποίηση: ο ήχος: μ’ άδραχνεν
Μεταφορές: μ’ άδραχνεν - να ’μπει

Τη σάρκα μου να χωρισθώ για να τον ακλουθήσω
Ευστάθιος ΦανιάδηςΣυνεκδοχή: τη σάρκα μου (το μέρος αντί για το όλο -το σώμα)

Έπαψε τέλος, κι άδειασεν η φύσις κι η ψυχή μου·
Πού εστέναξε κι εγιόμισεν ευθύς οχ την καλή μου
Αντίθεση: άδειασεν - εγιόμισεν



0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου